Պենիցիլին. ի ծնե «մարդասպան»

Մեր ժամանակներում ընդունված է զգուշորեն վերաբերվել հակաբիոտիկներին, քանի որ դրանք, իբր թե,  ոչ այնքան բուժում, որքան վնասում են: Այնուամենայնիվ, դեռ 30 տարի առաջ նման միտք չէր կարող որևէ մեկի գլխում ծագել: Առաջին հակաբիոտիկը պենիցիլինն էր, որն այնքան կյանքեր է փրկել:

Բժշկության և ֆիզիոլոգիայի բնագավառում 1945թ. Նոբելյան մրցանակը Ինչի՞ համար: Պենիցիլինի հայտնագործման համար և դրա բուժական ազդեցությունն ինֆեկցիոն տարբեր հիվանդությունների վրա:

Ովքե՞ր էին. Ալեքսանդր Ֆլեմինգ, Էռնստ Բորիս Չեյն և Հովարդ Ուոլթեր Ֆլորի (Մեծ Բրիտանիա):

Ինչ դուրս եկավ դրանից. պենիցիլինը բժշկության մեջ դրեց նոր դարաշրջանի սկիզբը` հիվանդությունների բուժումը հակաբիոտիկներով:

Հենց հնարավորություն ընձեռվեց, Ֆլեմինգը սկսեց միջոցներ փնտրել վերքային և այլ ինֆեկցիաների դեմ պայքարում: Հիշեցնենք, որ այդ տարիներին բժիշկներն արդեն հասկանում էին ախտահանման կարևորության մասին, մանրադիտակի տակ ուսումնասիրելով մանրէները, գլխի էին ընկնում, որ հատկապես, վերջիններս ներթափանցելով վերքի մեջ, հանգեցնում են մահացու հետևանքների: Իսկ հետո, իրոք, սկսվում է  պատահականությունների ու զուգադիպությունների զավեշտական շղթան:

Անցյալ դարի 20-ական թվականներին Ֆլեմինգը գիտական շրջանակներում  արդեն հայտնի էր որպես տաղանդավոր և համառ հետազոտող: Դրա հետ մեկտեղ, ինչքան էլ տարօրինակ է, շատ թափթփված մարդ էր ու դա վճռորոշ դեր խաղաց նրա բացահայտման գործում: Այդ ժամանակներում մանրէների հետ փորձարկումներն անցկացվում էին պարզագույն կենսառեակտորների` այսպես կոչված, Պետրիի անոթների մեջ: Դա ապակյա լայն գլան էր, ցածր պատերով և այնպիսի կափարիչով, որն ամեն օգտագործելուց հետո պետք էր անպայման ախտահանել: Եվ ահա մրսած ու հիվանդ Ֆլեմինգը փռշտաց հենց Պետրիի անոթի մեջ, որտեղ հենց որ տեղավորել էին  Micrococcus lysodeicticus մանրէների հերթական ցանքսը: Մեկ այլ նորմալ բժիշկ դա կթափեր ու նորից կախտահաներ, բայց ոչ միայն Ֆլեմինգը:

Մի քանի օր անց նա նորից վերցրեց այդ անոթը և նկատեց, որ դրա որոշ հատվածներում մանրէները ոչնչացել էին, փաստորեն այն մասերում որտեղ փռշտալիս քթից ընկել էր լորձը: Պատահականությու՞ն էր, թե ոչ: Ֆլեմինգը, լինելով կիրթ ու տաղանդավոր մանրէաբան, սկսեց ուսումնասիրել:

Այդպես, 1922 թվականին բացահայտվեց լիզոցիմը` մարդու, կենդանիների և, ինչպես հետո պարզվեց, որոշ բույսերի լորձի բնական ֆերմենտը: Այն քայքայում է մանրէների պատերը և տարրալուծում դրանք, դրա հետ մեկտեղ, անվտանգ են առողջ հյուսվածքների համար: (Ի դեպ, շները լիզելով իրենց վերքերը,  լիզոցիմի բարձր պարունակության հաշվին նվազեցնում են դրանց բորբոքման ռիսկը):

Բորբոսի հաղթարշավը

Լիզոցիմը շատ մանրէների վրա բավական դանդաղ է ազդում: Բացի այդ, այն պայքարում է ոչ թե հիվանդածին մանրէների, այլ սապրոֆիտների` բնակակից միկրոօրգանիզմների դեմ, որոնք ամբողջ ժամանակ գտնվում են մարդու վրա: Լիզոցիմը կարգավորում է, որպեսզի դրանք էլ ավելի չշատանան և դրա հաշվին չվերածվեն մակաբույծների: Ֆլեմինգը շարունակում էր «մանրէներ ոչնչացողների» փնտրտուքը:

1928 թվականին թափթփված պրոֆեսորը, ի տարբերություն իր աշխատակիցների, հետազոտություններից հետո Պետրիի անոթների պարունակությունը չէր թափում և թողնում էր այնքան ժամանակ, մինչև մաքուր անոթները վերջանում էին: Օգոստոսին Ֆլեմինգը հանգստանալու գնաց, լաբորատորիայում թողնելով չլվացած անոթները: Այդ ժամանակ էլ Լոնդոնում եղանակը ցրտեց, հետո տաքացավ և ամենուր, որտեղ հնարավոր էր, բորբոս և սնկեր առաջացան: Վերադառնալով լաբորատորիա, գիտնականը նկատելով այդ ամենը, սկսեց կարգի բերել: Եվ ահա ստաֆիլակոկով լի մի անոթի մեջ  նա բորբոս հայտնաբերեց, որն էլ հենց ոչնչացրել էր այդ նույն ստաֆիլակոկերը:

Ի դեպ, նշված բորբոսը դասվում էր եզակի տեսակին և անոթի մեջ պատահաբար էր հայտնվել: Ֆլեմինգն այն տարավ մեկ այլ լաբորատորիա, որտեղ հետազոտվում էին բորբոսային սնկերի նմուշները, որոնք վերցվել էին ասթմայով հիվանդներից: Այդ սնկերը դասվում էին Penicillium տեսակին, այստեղից էլ «պենիցիլին» անվանումը:

Առաջին փորձարկումը

Պենիցիլինի ազդեցությունն իր վրա փորձարկող առաջին մարդը Ֆլեմինգի ասիստենտն էր` Ստյուարտ Գրեդոկը, ով տառապում էր հայմորիտով: Նրա հայմորիտային խոռոչ ներարկեցին ոչ մեծ քանակությամբ բորբոսի հանուկ: Իսկ արդեն մի քանի ժամ անց նրա վիճակը նշանակալիորեն լավացավ:

Դժվար ճանապարհ

Մինչև անցյալ դարի 40-ական թվականները Ֆլեմինգը պայքարում էր իր բացահայտման համար. քիչ էր ուսումնասիրելը, հարկ էր մշակել նաև արտադրության տեխնոլոգիան: Նրա բախտն այստեղ չբերեց: Պենիցիլինը դժվար էր անջատել և այն արտադրելը թանկ էր ու շատ դանդաղ: Նա գործնականում չկարողացավ գլուխ հանել այդ ամենից, սակայն էստաֆետը հանձնեց Օքսֆորդի համալասրանի իր գործընկերներ բժիշկ Հովարդ Ֆլորիին և քիմիկոս Էռնստ Չեյնին: 1939-41թթ. նրանց վերջապես հաջողվեց մշակել պենիցիլինի արտադրության տեխնոլոգիան: Եվ ահա 1941 թվականին գիտությունը հաղթանակեց. պատմության մեջ առաջին անգամ հաջողվեց մահից փրկել արյան վարակմամբ 15 տարեկան պատանու:

Հարկ է նշել, որ գիտական հաղթանակը ճիշտ ժամանակին էր: Չէ որ 1939թ. սեպտեմբերին սկսվեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, որն իր կորցրած մարդկային կյանքերով աննախադեպ էր: Եվ նրանց թիվն ավելի շատ կլիներ, եթե չկիրառվեր պենիցիլինը, որը փրկություն էր փտախտից ու արյան վարակումից:

Ի դեպ, հարկ է նշել, որ նմանատիպ հետազոտություններ անցկացվել են նաև ԽՍՀՄ-ում: 1942թ. պենիցիլին ստացվել է խորհրդային միկրոկենսաբան Զինաիդա Երմոլովայի կողմից:

1952թ. պենցիլինի արտադրությունն արդեն կատարելագործված էր և առաջին հակաբիոտիկը հասանելի էր ու կարելի էր գնել յուրաքանչյուր դեղատնից: Այն սկսեցին լայնորեն կիրառել բուժման նպատակներով, մասնավորապես, թոքերի բորբոքման, գոնոռեայի և մանրէներով հրահրված այլ հիվանդությունների դեպքում:

Ինչպես է այն ազդում

Ի տարբերություն այլ հակաբիոտիկների, պենիցիլինը կենդանիների և մարդու օրգանիզմին վնաս չի հասցնում, այլ միայն մանրէներն է վերացնում: Պենիցիլինը պաշարում է պեպտիդոգլիկանի սինթեզը, որը մասնակցում է մանրէների բջջային նոր թաղանթի ստեղծմանը, ինչի արդյունքում դրանց բազմացումը կրճատվում է: Մեր բջջային մեմբրանները  այլ կերպ են կառուցված և դրա համար էլ ոչ մի կերպ չեն հակազդում պատրաստուկի ներմուծմանը:

Մեր օրերում

Այն ժամանակներից արդեն ստեղծվել է հակաբիոտիկների չորրորդ սերունդը: Եվ պենիցիլինին նույնիսկ  հայց են ներկայացնում, իբր թե, մանրէները դրան սովորել են և արդեն անարդյունավետ են, այդ պատճառով էլ խանգարվում է աղիքային միկրոֆլորան: Արդյո՞ք, այդպես է և ժամանակակից աշխարհում որն է իրականում պենիցիլինի դերը:

Հիվանդածին մանրէներն, իրոք, սովորել են պաշտպանվել, սակայն միայն բնական ծագումով պենիցիլինից: Ներկայումս օգտագործվում են կիսասինթետիկ պատրաստուկներ, որոնց նկատմամբ մանրէները դեռ չեն հարմարվել: Պենիցիլինն անփոխարինելի է վիրաբուժության մեջ, հատկապես, սուր և քրոնիկական թարախային ինֆեկցիաների բուժման ժամանակ: Արյան կամ ավշային ուղիների թարախային վարակումները, նախկինի պես բուժում են, հատկապես, պենիցիլինի ներարկումներով: Ավելին, քիմիական հակասեպտիկները, թարախի առկայության դեպքում կորցնում են իրենց հատկությունները, իսկ պենիցիլինը` ոչ: Պենիցիլինը բացառապես արդյունավետ է մաշկի, լորձաթաղանթի և անոթների (օրինակ, ֆուրունկուլյոզի, թոքամզի բորբոքման, մենինգիտի և այլն) թարախայի հիվանդությունների բուժման համար: Այն համապատասխանաբար արդյունավետ է նաև կրծքավանդակի և որովայնախոռոչի օրգանների բորբոքման դեպքում: Պենիցիլինը մեծ մասամբ վերջին օղակն է բորբոքումների ժամանակ, երբ արդեն չեն օգնում ավելի նոր սերնդի հակաբիոտիկները: Այն հաճախ նշանակում են ներարկումների ձևով, որոնք աղիքային միկրոֆլորայի համար առավել անվտանգ են, քան հաբերը: Եվ, ընդհանրապես, աղիների համար հակաբիոտիկների վնասը մի քիչ չափազանցված է, չէ որ, ի վերջո, գոյություն ունեն պատրաստուկներ, որոնք վերականգնում են այդ օգտակար միկրոֆլորան: Քննարկելով պենիցիլինի և այլ հակաբիոտիկների վնասի մասին, մարդիկ չգիտես ինչու մոռանում են, որ սովորական ծխելն ավելի շատ է վնասում  այդ օգտակար մանրէներին:

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ